احتمالا شنيده ايد كه دوپامين يك انتقال دهنده عصبي احساس رضایت و لذت است. ولي این فرآیند به همين سادگي نيست و خيلي پيچيده تر می باشد، دوپامين در عملکرد سیستم عصبي و فيزيكي نقش بسزايي دارد و يك عامل كمك كننده در رفتار و حركات و حتي تصميم گيري مي باشد.

نقشهاي متفاوت انتقال دهنده عصبی دوپامين و اثرات ناشي از كمبود آن

دوپامين چيست؟ یک انتقال دهنده عصبي است كه در مغز ساخته مي شود. دوپامين به عنوان یک پيام رسان شيميايي بين نورون ها عمل مي كند. زمانيكه مغز منتظر یک پاداش باشد دوپامين از مغز ترشح مي شود و هنگامي كه يك فعاليت معين با لذت همراه باشد سطح آن بالا مي رود، مثل خوردن يك غذاي خاص ، خريد، رابطه جنسي و يا هر مورد ديگري كه موجب لذت شما مي شود. اين يك چرخه ايي از انگيزه ، جايزه و تقويت است. دوپامين به غير از ايجاد لذت در بسياري از عملكردهاي بدن نيز نقش بسزايي دارد. از جمله گردش خون، هضم غذا و گوارش، انواع عملكردهاي حركتي و قلبي و کلیوی، حافظه و تمركز، رفتار و احساسات، پردازش درد، پانكراس و تنظيم انسولين، پاسخ استرس تنظیم خواب، پاداش جويي و انگيزه. دوپامين براي عمل كردن به عوامل ديگري نياز دارد، از جمله سروتونين و آدرنالين.

مجموعه اي از عوامل محيطي و فیزیکی روي جسم و روان انسان مؤثر می باشد، مقدار مناسبی از  دوپامين با احساس لذت و رفتار خوش همراه است. همچنين مقدار به اندازه آن براي يادگيري و برنامه ريزي ايده ال نياز هست. دوپامين احساساتي مثل هوشياري، تمركز ،انگيزه و شادي را تقويت مي كند.

آيا مي توانيد بگوييد كه شما كمبود دوپامين داريد یا خیر ؟

يكي از دلايلي كه باعث می شود شما در حال خوبي نباشيد كمبود دوپامين مي باشد، مثل: كاهش هوشياري، مشكل در تمركز، كاهش انگيزه و هماهنگي ضعيف و مشكلات حركتي. كاهش سطح دوپامين باعث خواب بد مي شود و كمبود خواب باعث كاهش سطح دوپامين مي گردد.

يك مطالعه در سال ۲۰۲۱ نشان مي دهد كه كمبود خواب باعث كاهش سطح گيرنده هاي در دسترس دوپامين در صبح مي شود.

برخي از بيماري هايي كه با سطح پايين دوپامين مرتبط است :

١-پاركينسون ٢- افسردگي ٣-سندروم كمبود ناقل دوپامين (مثل پاركينسون كه باعث ناهنجاري هاي حركتي مي گردد).

علاوه بر اينكه دوپامين باعث ايجاد لذت و حس خوب مي شود مقدار بالاي آن نيز ممکن است خطر آفرين باشد،  

مقدار بالاي آن باعث عوارض زير مي گردد:

چاقي، اعتياد و جنون جواني.

نحوه تاثير گذاري دارو ها روي عملكرد دوپامين

برخي از داروها ممكن است باعث عادت بشود مثل نيكوتين ، الكل و ساير مواد مخدر، این مواد مخدر باعث می‌شود  چرخه دوپامين سريعتر و شديدتر انجام شود كه اين باعث عادت مي شود كه مغز با كاهش دوپامين پاسخ مي دهد. بنابراين برای ایجاد حس لذت و رضایت پیشین نیاز به مصرف مواد بيشتري می باشد. فعال سازي زياد، روي گيرنده هاي دوپامين تاثير مي گذارد كه باعث می شود شما علاقه ي خود را به چيزهاي ديگر از دست بدهيد و كمتر بتوانيد در مقابل مصرف مواد مقاومت كنيد.

و وقتي عادت شكل گرفت يك اعتياد شكل مي گيرد كه ترك آن باعث ايجاد علائم فيزيكي و احساسي مي شود .

علاوه بر دوپامين، ژنتيك و عوامل محيطي نیز بر روي اعتياد مؤثر است.

آیا می دانید هورمونها چگونه بر سطح دوپامين اثر مي گذارند؟

دوپامين همراه با ساير انتقال دهنده هاي عصبي و هورمونها در چرخه لذت و پاداش در مغز نقش دارند. تحقيقي در ٢۰۱۴ به بررسي چگونگي تاثير استرس و هورمونها ي جنسي روي دوپامين در دوران نوجواني پرداخته است كه نشان مي دهد هورمون تستسترون و استروژن و گلوكوكورتيكوئيدها به يكديگر مرتبط هستند و روي ترشح دوپامين بسیار تاثیر گذار است.

هورمونها ي جنسي روي انتقال دهنده های عصبی از جمله دوپامين، سروتونين و گاباگلوتامات موثر هستند و با یکدیگر تعاملات پيچيده دارند ولی تا به امروز فرآیند این تعاملات بطور كامل شناخته نشده است.

شهرت دوپامین به دلیل تاثیر فوق العاده آن بر خلق و خو و لذت و همچنین چرخه انگیزه-پاداش-تقویت می باشد ، می دانیم که دوپامین بسیاری از عملکردهای حیاتی عصبی و شناختی را تنظیم می‌کند . با وجود تحقیقات زیاد، هنوز چیزهای زیادی برای شناخت و یادگیری در مورد تعامل دوپامین با سایر انتقال دهنده های عصبی و هورمون ها وجود دارد.

اگر اختلالات حرکتی، علائم اختلال خلقی دارید یا فکر می کنید معتاد هستید به پزشک مراجعه کنید. کمبود انتقال دهنده عصبی دوپامین می تواند تأثیر ویژه ای بر روی کیفیت زندگی انسان ها داشته باشد و آنها را هم از نظر جسمی و هم از نظر روحی تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از اختلالات و بیماری های روح و روان با سطوح پایین دوپامین مرتبط می باشند . شاید جالب باشد بدانید که سایر شرایط پزشکی از جمله بیماری پارکینسون نیز با کاهش این هورمون مرتبط است.

شواهد محدودی وجود دارد که رژیم غذایی و سبک زندگی انسان می تواند بر روی میزان و شدت دوپامینی که از مغز ترشح می‌شود ،تأثیر بگذارد. برخی داروها و برخی درمان ها ممکن است به تسکین علائم کمک کنند، اما اگر فرد نگران سطح دوپامین خود است، همیشه باید ابتدا با پزشک صحبت کند.

منابع:

https://www.healthline.com

https://www.medicalnewstoday.com